Pokrzywdzony przez przestępstwo paserstwa

Autorzy: Dariusz Michta, Andrzej Szczepański

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28 kwietnia 2011 roku, sygn. II AKa 87/11, opublikowanego w Biuletynie nr 3/2011 Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych, s. 6.

Teza: Nawiązek określonych w art. 46 §2 k.k. nie można orzec od pasera na rzecz osób, którym skradziono samochody, albowiem w wypadku przestępstwa z art. 291 §1 k.k. nie są one pokrzywdzonymi w rozumieniu art. 49 §1 k.p.k. Ich dobra prawne nie zostały bowiem bezpośrednio naruszone lub zagrożone przestępstwem paserstwa, a więc ich pokrzywdzenie nie wynika bezpośrednio z przestępstwa z art. 291 §1 k.k. Natomiast art. 46 §2 k.k. nie wskazuje innych niż pokrzywdzeni osób, jako ewentualnych beneficjentów nawiązek.
Stan faktyczny: Stan faktyczny, na podstawie którego powstało glosowane orzeczenie, przedstawiał się następująco. Czterem oskarżonym został postawiony zarzut popełnienia szeregu przestępstw opisanych przez ustawodawcę w art. 291 §1 k.k. w zw. z art. 258 §1 k.k. W toku postępowania prowadzonego przez sądem pierwszej instancji trzech złożyło wniosek o orzeczenie odszkodowania. Sąd Okręgowy wydając wyrok uznał oskarżonych za winnych popełnienia zarzucanych im czynów, jednakże w przedmiocie wniosku pokrzywdzonych zajął stanowisko, wedle którego podstawowym warunkiem orzeczenia środka karnego, o którym mowa w art. 46 §1 k.k. jest precyzyjne ustalenie wysokości szkody wyrządzonej czynem zabronionym, a zdaniem sądu takich ustaleń poczynić się nie dało, ponieważ oskarżeni nie nabyli od sprawców kradzieży całych samochodów, a jedynie pochodzące z kradzieży części. Sąd Apelacyjny – wydając wyrok częściowo uchylający wyrok Sądu Okręgowego i przekazując w części sprawę do ponownego rozpoznania – uznał, że aby dana osoba mogła być uznana za pokrzywdzoną szkoda, którą ona odniosła musi bezpośrednio wynikać z przestępstwa. Natomiast w przypadku przestępstwa paserstwa osoba, której skradziono samochód jest tylko pośrednio pokrzywdzona tym występkiem, a art. 46 §1 k.k. wskazuje na pokrzywdzonych bezpośrednio. Właściciel skradzionego samochodu nie jest, zdaniem Sądu Apelacyjnego, pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 §1 k.k. przy czynie z art. 291 §1 k.k., ich dobra bowiem nie zostały bezpośrednio naruszone lub zagrożone przestępstwem paserstwa, a ich pokrzywdzenie nie wynika bezpośrednio z przestępstwa art. 291 §1 k.k.

Stanowisko glosatorów: Sąd Apelacyjny w Katowicach, w głosowanym wyroku zajął stanowisko, zgodnie z którym właściciel rzeczy zakupionej przez pasera nie może zostać uznany za pokrzywdzonego, gdyż dobro prawne właściciela rzeczy nie zostało naruszone przez czyn określony w art. 291 k.k. Jednocześnie Sąd Apelacyjny w Katowicach nie wskazał jakie dobro prawne chronione przez art. 291 k.k. zostało naruszone przez czyn popełniony przez oskarżonego.

W literaturze przedmiotu podnosi się, że definicja pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 §1 k.p.k. ma charakter materialno-prawny [1]. W konsekwencji powyższego przyjmuje się, że zawarte w art. 49 §1 k.p.k. sformułowanie „dobro prawne” należy rozumieć jako dobro stanowiące równocześnie tzw. przedmiot ochrony indywidualnej normy prawa karnego materialnego, który naruszony został w wyniku przestępstwa.

Przestępstwo określone w art. 291 k.k. stanowi odpowiednik typu czynu zabronionego opisanego w art. 215 §1 k.k. z 1969 r. Paserstwo umieszczone zostało w kodeksie z 1997 r., podobnie jak w kodeksie z 1969 r., w rozdziale przestępstw przeciwko mieniu. W uzasadnieniu rządowego projektu nowego kodeksu karnego brak jest motywów pozostawienia paserstwa w rozdziale grupującym przestępstwa przeciwko mieniu. Można jedynie domniemywać, iż były one podobne do tych, którymi kierował się ustawodawca w 1969 r. Zaliczenie paserstwa do przestępstw przeciwko mieniu wynika z faktu, że najczęściej rzeczy stanowiące przedmiot paserstwa pochodzą z przestępstw przeciwko mieniu, a zwłaszcza z kradzieży [2]. Umieszczenie przestępstwa paserstwa przez ustawodawcę w grupie przestępstw przeciwko mieniu jednoznacznie wskazuje, że pierwszoplanowym przedmiotem ochrony jest własność, choć jak wskazują niektórzy przedstawiciele doktryny nie można z tego faktu dokonywać zawężającej wykładni przedmiotu ochrony art. 291 k.k. jedynie do własności i mienia [3].

W literaturze przedmiotu wskazuje się na poważne trudności w określeniu przedmiotu ochrony omawianego typu czynu zabronionego [4]. Spór pomiędzy przedstawicielami doktryny nie sprowadza się do wyłączenia z zakresu ochrony art. 291 k.k. właścicieli rzeczy zakupionych przez pasera, lecz do rozszerzenia przedmiotu ochrony art. 291 k.k. nie tylko na właścicieli rzeczy zakupionych przez pasera, a uprzednio skradzionych, ale także na wartości mające charakter bardziej ogólny tj. nie związany z osobą właściciela rzeczy kupionej przez pasera, np. legalny obrót rzeczami. W. Świda w komentarzu do poprzednika art. 291 §1 k.k., tj. art. 215 k.k. z 1969 roku, stwierdza, że dobrem chronionym przez ten przepis jest ogólnie rzecz biorąc, porządek prawny chroniony wszakże w różnych zakresach, zależnie od formy paserstwa [5]. W przypadku paserstwa polegającego na nabywaniu lub pomaganiu do zbycia albo przyjmowaniu rzeczy pochodzących z przestępstw przeciwko mieniu, przedmiotem ochrony jest własność, posiadanie lub inne prawa rzeczowe lub obligacyjne do rzeczy oraz reguły legalnego obrotu prawnego. W wypadkach, gdy paserstwo przyjmuje postać nabywania lub pomagania do zbycia rzeczy uzyskanych za pomocą czynu zabronionego za zgodą albo z woli właściciela, przedmiotem ochrony jest legalny obrót rzeczami. W sytuacjach gdy paserstwo polega na ukrywaniu rzeczy nieprzeznaczonych do obrotu, przedmiotem ochrony jest wymiar sprawiedliwości [6]. Mając na uwadze powyższe należy bezsprzecznie uznać, że przedmiotem ochrony art. 291 k.k. jest prawo własności. Przedstawione powyżej stanowiska przedstawicieli doktryny nie pozbawiają statusu pokrzywdzonego właściciela rzeczy, lecz rozszerzają definicję pokrzywdzonego także na m.in. wymiar sprawiedliwości lub reguły legalnego obrotu.

Uwzględniając powyższe należy wskazać, że nie jest istotne to, czy chronione dobro prawne jest głównym, czy też jedynie ubocznym przedmiotem ochrony, zamieszczonym w dyspozycji danego przepisu [7].

Przechodząc do analizy fragmentu brzmienia art. 49 §1 k.p.k. wskazującego na „bezpośredniość” naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego chronionego przez art. 291 k.k. należy wskazać, iż bezpośredniość występuje, gdy przedmiotem ochrony prawnej jest wprawdzie dobro ogólniejszej natury, ale zagrożenie tego dobra powoduje również bezpośrednie pokrzywdzenie indywidualnej osoby [8]. Wobec powyższego nawet, gdyby uznać, że przedmiotem ochrony art. 291 k.k. jest ogólnie rozumiany porządek prawny – pomimo wskazanych powyżej poglądów przedstawicieli doktryny wskazujących, iż pierwszoplanowym przedmiotem ochrony jest własność – należy dojść do wniosku, że czyn popełniony przez oskarżonego w sprawie z art. 291 k.k. doprowadził także do bezpośredniego pokrzywdzenia właściciela skradzionej rzeczy.

Wedle uchwały Sądu Najwyższego z 21 grudnia 1999 roku, sygn. I KZP 43/99, dla ustalenia kręgu pokrzywdzonych w rozumieniu art. 49 §1 k.p.k. nie ma decydującego znaczenia to, czy fakt pokrzywdzenia konkretnej osoby fizycznej lub prawnej został uzewnętrzniony w opisie czynu zarzuconego sprawy, a niekiedy nawet przyjętej kwalifikacji prawnej [9]. Wyrazem tego kierunku interpretacji jest także uchwała Sądu Najwyższego z 21 października 2003 r., I KZP 29/03 [10]. Ocenę, czy doszło do bezpośredniego naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego danego podmiotu, należy opierać na analizie okoliczności każdego czynu będącego przedmiotem postępowania. Niektórzy przedstawiciele doktryny wskazują, że dla ustalenia pokrzywdzenia wystarczy, że naruszenie lub zagrożenie dobra prawnego ma charakter hipotetyczny, tj. wynika ze wskazanego lub istniejącego materiału dowodowego [11].

Należy także zaakcentować, że Sąd Najwyższy w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. III KK 399/10 [12], odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2000 r. [13], sygn. I KZP/2000 wskazał, że ustawodawca wprowadził środek karny z art. 46 §1 k.k. mając na uwadze przede wszystkim uchronienie pokrzywdzonego przed dochodzeniem roszczeń w żmudnym procesie cywilnym. Jednocześnie Sąd Najwyższy wskazał, że błędnym jest pogląd, zgodnie z którym paser pomagający w ukryciu samochodu nie może odpowiadać za szkodę wyrządzoną tym przestępstwem.

Mając na uwadze przedstawione powyżej stanowisko przedstawicieli doktryny oraz stanowisko zajmowane przez Sąd Najwyższy należy wskazać, że właściciel rzeczy zakupionej przez pasera zasługuje na uznanie jako pokrzywdzony przestępstwem paserstwa.

PRZYPISY
1 M. Cieślak: „Dzieła wybrane. Tom 2. Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne”, Kraków, 2011,s. 32; Daszkiewicz W. Wiesław: „Prawo karne procesowe”, Bydgoszcz, 2000, s. 124.; B. Gronowska, T. Jasudowicz, M. Balcerzak, M. Lubiszewski, R. Mizerski, „Prawa człowieka i ich ochrona”, Toruń 2005, s. 59, J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, „Kodeks postępowania karnego. Komentarz”, Warszawa 2013, s.110, T. Grzegorczyk, „Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz”, Warszawa 2012, s. 90, P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, „Kodeks postępowania karnego. Komentarz do art. 1-296. Tom I”, Warszawa 2011, s. 263, K. Marszał, „Proces karny. Zagadnienia ogólne”, Warszawa, 2013, s. 189, W. Posnow „Sytuacja pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym w polskim procesie karnym”, Wrocław 1991, s. 83.
2 W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, „Kodeks karny z komentarzem”, Warszawa 1973, s. 658; A. Marek A. „Kodek karny. Komentarz”, Warszawa, 2007, s. 545.
3 O. Górniok (w:) „System prawa karnego”, Ossolineum, 1989, s. 451.
4 O. Górniok (w:) „System...”, s. 452; W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, „Kodeks…”, s. 658; A. Marek, Prawo karne..., s. 545.
5 W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, „Kodeks...”, s. 658.
6 W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, „Kodeks...”, s. 658; O. Górniok (w:) „System...”, s. 452; A. Marek, „Prawo...”, s. 545.
7 T. Grzegorczyk, „Komentarz…”, s. 197.
8 Uchwała Sądu Najwyższego z 26 listopada 1976 r., VI KZP 11/75, OSNKW 1977, Nr 1-2, poz. 1, uchwała Sądu Najwyższego z 12 maja 1993 r., I KZP 6/93, OSNKW 1993, Nr 56, poz. 28, postanowienie Sądu Najwyższego z 17 listopada 2005 r., II KK 108/05, OSNwSK 2005, Nr 4, poz. 2094; uchwała Sądu Najwyższego z 15 września 1999 r., I KZP 26/99, OSNKW 1999, Nr 11-12, poz. 69.
9 Uchwała Sądu Najwyższego z 21 grudnia 1999 r., I KZP 43/99, Legalis.
10 Uchwała Sądu Najwyższego z 21 października 2003 r., I KZP 29/03 , OSNKW 2003, Nr 11-12, poz. 94 (krytyczną glosę do tego judykatu opublikował J. Zagrodnik, Pal. 2004, Nr 9-10, s. 262), natomiast pogląd Sądu Najwyższego zaakceptował R. A. Stefański, Przegląd, WPP 2004, Nr 2, s. 88.
11 T. Grzegorczyk, [w:] Grzegorczyk, Tylman, Grzegorczyk T., Tylman J., „Polskie postępowanie karne”, Warszawa, 2011, s. 274, K. Marszał, [w:] Marszał, Stachowiak, Zgryzek, „Proces karny”, Warszawa, 2005, s. 192; E. Skrętowicz, [w:] Kmiecik R., Skrętowicz E., „Proces karny. Część ogólna”, Warszawa, 2009, s. 180.
12 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt III KK 399/10.
13 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2000 r. ,sygn. akt I KZP/2000; OSNKW 2001, Z.1-2, poz.2.