Domniemanie

Autorzy: Dariusz Michta, Andrzej Szczepański

Domniemanie z art. 258 §2 k.p.k.? Uwagi na marginesie postanowienia Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 stycznia 2008 r., sygn. akt II AKz 30/08 [1].

I. Zastosowanie tymczasowego aresztowania na podstawie art. 258 §2 k.p.k. jest możliwe: a) gdy oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo b) gdy sąd pierwszej instancji skazał oskarżonego na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata. Sąd Apealcyjny w Katowicach postanowieniu z dnia 16 stycznia 2008 r., sygn. akt II AKz 30/08, zgodnie z uprzednim stanowiskiem wyrażonym w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 lipca 2007 r., II AKz 488/01 [2] uznał, że w razie ustalenia, iż podejrzanemu realnie grozi surowa kara pozbawienia wolności, koniecznym staje się przyjęcie przewidzanego w art. 258 §2 k.p.k. domniemania prawnego, prowadzącego do uznania, że podjerzany będzie destabilizował proces, co z kolei implikuje obowiązek stosowania najpoważniejszego z środków zapobiegawczych. Okoliczność dotychczasowego niedestabilizowania postępowania przez podejrzanego/oskarżonego w komentowanym orzeczeniu jest prawnie indyferentna [3].

II. Decydującym elementem przywołanego powyżej postanowienia, jest uznanie, że art. 258 §2 k.p.k. zawiera w sobie domniemanie prawne. Wobec powyższego rozważania należy rozpocząć od bliższego przyjęcie się pojęciu „domniemanie prawne” w polskim procesie karnym. Domniemanie należy zdefiniować jako wnioskowanie z faktu przyjętego za udowodniony o fakcie nie udowodnionym. Domniemanie wiąże dwa fakty: fakt, który przyjmuje się za udowodniony, zwany podstawą lub przesłanką domniemania oraz fakt, o którego nastąpieniu wnioskuje się na podstawie udowodnienia przesłanki domniemania, zwany faktem domniemywanym bądź wnioskiem domniemania. Domniemania dzieli się na faktyczne oraz prawne. Domniemanie faktyczne polega na uznaniu za ustalony pewnego faktu (nieudowodnionego) na podstawie innego faktu (udowodnionego). Wnioskowanie to wyprowadza się ze stanu wiedzy, doświadczenia życiowego i praw logiki. Domniemanie prawne polega natomiast na tym, że sama ustawa nakazuje osobie stosującej prawo, by w przypadku ustalenia pewnego faktu przyjął za udowodniony (bez dowodu) inny fakt. Stosownie do art. 2 §2 k.p.k. przepisy procedury karnej mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby podstawą wszelkich rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne. Odpowiedzialność karna oparta jest więc na faktach. Konstrukcja prawna, która wiąże skutki prawne bez potrzeby udowodnienia danego faktu, to właśnie domniemanie prawne. Różnica pomiędzy domniemaniem faktycznym a domniemaniem prawnym polega na tym, że w domniemaniu prawnym podstawa domniemania jest ustawowo zawsze normatywnie wyraźnie wskazana, co nie występuje przy domniemaniach faktycznych. Dodatkowo sąd jest domniemaniem prawnym związany, natomiast przy domniemaniach faktycznych od jego oceny zależy, czy udowodnione fakty stanowią dostateczną przesłankę do uznania, że fakt nieudowodniony zdarzył się. Domniemania prawne dzieli się na wzruszalne, kwalifikowane oraz niewzruszalne. Domniemania wzruszalne mogą być obalone przeciwdowodem. W tym celu należy wykazać, iż pomimo istnienia przesłanki domniemania, wyprowadzony z niej wniosek nie jest zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy. Ponieważ domniemanie prowadzi do przerzucenia ciężaru dowodu, ciężar dowodu przeciwnego spoczywa na osobie, która chce domniemanie wzruszyć. W pewnych sytuacjach ustawa wprowadza ograniczenia dowodu przeciwnego – mamy wówczas do czynienia z domniemaniami prawnymi kwalifikowanymi. Ograniczenia te mogą polegać na możliwości obalenia domniemania tylko na żądanie określonego kręgu osób, w specjalnym procesie, przed upływem terminu zawitego bądź przy zastosowaniu szczególnych reguł dowodowych. Natomiast cechą domniemań niewzruszalnych jest zakaz jakiegokolwiek dowodu przeciwnego [4]. Przykładem niewzruszalnego domniemania prawnego jest art. 447 §1 i 2 k.p.k., wprowadzający domniemanie, że apelację co do winy uważa się za zwróconą przeciwko całości wyroku, a apelację co do kary – za zwróconą przeciwko rozstrzygnieciu o karze i środkach karnych, z czego wynika obowiązek sądu rozpoznania apelacji w zakresie wynikającym z domniemania, choćby skarżący podniósł, że zaskarża wyrok w węższym zakresie. Przykładem wzruszalnego domniemania prawnego jest domniemanie niewinności (art. 5 §1 k.p.k.), do obalenia którego prowadzą czynności przedsiębrane w toku procesu przez oskarżyciela. Zagadnienie domniemania prawnego jest często obecne w orzeczeniach Sądu Najwyższego, który m. in. w wyroku z 3 grudnia 2004 r., sygn. III KK 97/04 [5], wskazał, iż w wypadku stwierdzenia, że sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał się lub handlował przedmiotwami wymienionymi przed spójnikiem – lub – użytym w treści art. 171 k.k., to ustalenie możliwości sprowadzenia – niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach – nie jest konieczne. Ustawodawca, zdaniem Sądu Najwyższego, przyjał bowiem domniemanie, że przedmioty te są zawsze niebezpieczne z natury rzeczy, i w związku z tym nie uzależnił penalizacji zachowania sprawcy od tego, w jakich ilościach określoną subtancję lub przyrząd sprawca wyrabaiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał się nią lub handlował. Odnosząc się do przytoczonego powyżej stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy uznać należy, że art. 171 §1 k.k. nie zawiera w sobie domniemania prawnego. Istotnie karalność czynu z art. 171 §1 k.k. jest niezależna od ilości matariału radioaktywanego lub urządzeń emintujących promieniowanie jonizujące, lecz wynika to, nie z rzekomego domniemania prawnego, tylko z określonego przez ustawodawcę znamienia przestępstwa z art. 171 §1 k.k., a to przesłanką możności sprowadzenia niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowaia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach. Przytoczona powyżej przesłanka odnosi się wyłącznie do „innego przedmiotu lub substancji“, wobec czego ustalenia określonej niebezpieczności jest zbędna dla uznania zaistnienia występku z art. 171 §1 k.k. Łatwość wywoływania szkód przez wystąpienia subtancji wskazanych w art. 171 §1 k.k. stanowi niewątpliwie ratio legis zakazu wyrażonego w art. 171 §1 k.k., lecz nie jest to tożsame z domniemaniem ich „niebezpieczności“. Przedstawiony przykład wskazuje, że na domniemanie prawne należy powoływać się jedynie wówczas, gdy bez tej konstrukcji nie wystąpiłby określony skutek prawny [6].

III. Dokonując konfrontacji konstrukcji art. 258 §2 k.p.k. ze wskazaną powyżej definicją domniemania należy uznać, że art. 258 §2 k.p.k. zawiera w sobie „pozorne domniemanie“, powszechnie utożsamiane przez organy wymiaru sprawiedliwości z domniemaniem prawnym, podczas gdy konstrukcja art. 258 §2 k.p.k. nie stwarza możliwości do „odszukania“ w przedmiotowym przepisie domniemania, zarówno prawnego jak i faktycznego. Powyższe jest zbieżne z uzasadnieniem projektu k.p.k. odnośnie art. 258 §2 k.p.k., zgodnie z którym przepis ten opiera się na swego rodzaju domniemaniu, że w takich wypadkach z reguły będzie zachodzić wysokie prawdopodobieństwo uchylenia się od wymierzenia mu surowej kary albo potrzeba z innych przyczyn zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego [7]. Praktyka sądów powszechnych sprowadzająca się do powoływania się na domniemanie nie znajduje oparcia w literalnym brzmieniu art. 258 §2 k.p.k. Niesposób uznać, że zasadnym jest zastosowanie domniemania faktycznego przy wykładni art. 258 §2 k.p.k. Po pierwsze dlatego, że brak w sytuacji procesowej, w której stosowany jest przedmiotowy przepis, ustalonego faktu, z którego można wnioskować o innym fakcie. Ustalenia faktyczne mogą służyć ustaleniu faktów, a nie zagrożenia dla prawidłowego toku postępowania ze strony podejrzanego (oskarżonego). Podobnie należy ocenić możliwość wykorzystania domniemania prawnego, które nie zostało umieszczone przez ustawodawcę w konstrukcji art. 258 §2 k.p.k. Nadto przytoczone wyżej postanowienie, powołujące się na domniemanie przy art. 258 §2 k.p.k., obarczone jest uchybieniem sprowadzającym się do dokonania wykładni z pominięciem fragmentu przepisu, który obliguje do „prognozowania“ realnie grożącej podejrzanemu kary, co nie powala na wnioskowanie z postawienia oskarżonemu zarzutu popełnienia przestępstwa zagrożonego surową karą, faktycznego zagrożenia wymierzania oskarżonemu surowej kary. Ustawodawca nie wprowadził bowiem w art. 258 §2 k.p.k. domniemania prawnego, jak i faktycznego, a jedynie okreslił sposób uzasadniania decyzji w przedmiocie stosowania najpoważniejszego środka zapobiegawczego. Dodatkowo należy wskazać, że stosowanie tymczasowego aresztowania, także w sytuacji okeślnej w art. 258 §2 k.p.k., nie zwalnia organu strosującego ten środek zapobiegawczy od zbadania, czy w konkretnym stanie faktycznym występują przesłanki z art. 258 §1 k.p.k. Analizowany §2 art. 258 nie stanowi bowiem samodzielnej i niezależnej od §1 art. 258 k.p.k. podstawy stosowanie najsurowszego środka zapobiegawczego. Należy nadto podkreślić, że ocena zachowania się podejrzanego w toku postępowania przygotowawczego winna rozróżniać podejmowanie przez niego czynności obrończych od utrudniania postępowania. Należy zauważyć, że nie jest to przez sądy stosujące tymczasowe aresztowanie w ogóle rozważane, a nie sposób przyjąć, że aktualne orzecznictwo sądów karnych utożsamia czynności obrończe, podejmowane przez podejrzanego z utrudnianiem postępowania przygotowawczego.

PRZYPISY
1 Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów i Okręgowych 2008 r., nr 1, poz. 10.
2 Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych 2002 r., nr 2, poz. 15.
3 W praktyce orzeczniczej powszechnie uważa się, że surowość grożącej kary nie stanowi przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania sama w sobie, lecz pozwala na przyjęcie domniemania, że tymczasowe aresztowanie jest niezbędne w celu zapewnienia prawidłowego toku postępownia. Por. orzeczenia SN z 19 listopada 1996 r., sygn. IV KZ 119/96, IV KZ 124/96, Krakowskie Zeszyty Sądowe 1997 r., nr. 6, poz. 23, post. SA w Katowicach z 22 grudnia 2008 r., sygn. II AKz 941/08, Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych 2009 r., nr 1, poz. 3. Niedawną uchwałą siedmiu sędziów z 19 stycznia 2012 r., sygn. akt I KZP 18/11, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa 2012 r., nr 1, poz. 1, SN orzekł, że podstawy stosowania tymczasowego aresztowania, określone w art. 258 § 2 k.p.k., przy spełnieniu przesłanek wskazanych w art. 249 § 1 i art. 257 § 1 k.p.k. i przy braku przesłanek negatywnych określonych w art. 259 § 1 i 2 k.p.k., stanowią samodzielne przesłanki szczególne stosowania tego środka zapobiegawczego. Uchwała była wynikiem wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa – czy przesłanki określone w art. 258 § 2 k.p.k. stanowią samodzielne i wystarczające podstawy do zastosowania (przedłużenia stosowania) tymczasowego aresztowania, a tym samym tworzą domniemanie, że podejrzany może podjąć działania zakłócające prawidłowy tok postępowania, co zwalnia z powinności wykazywania konkretnych okoliczności godzących w prawidłowy tok postępowania?
4 Por. S. Frydman, E. Drapkin Domniemania prawne, (w:) Ogólna nauka o prawie, t. II, Wilno 1938, s. 247, 273, J. Gwiazdomorski, „Dwa >>domniemania<<”, [w:] „Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego”, Kraków – Warszawa, s. 98-99, 1964, J. Wróblewski, „Domniemania w prawie – problematyka teoretyczna”, Studia Prawno-Ekonomiczne, 1973, t. X, s. 12, J. Nowicki: „Domniemania prawne“ Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 142, s. 21 i nast., 1976, A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, „Prawo cywilne. Zarys części ogólnej”, Warszawa 2000, s. 384-386.
5 Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa 2005 r., nr 1, poz. 7.
6 A. Gaberle: „Dowody w sądowym procesie karnym“, Kraków 2007, s. 30-31.
7 Za R. A. Stefański, "Glosa do postanowienia SN z 19.11.1996 r., sygn. IV KZ 119/96, IV KZ 124/96", Orzecznictwo Sądów Polskich 4/1997, s. 175-178.